Một bộ bản vẽ xây dựng không phải một tờ giấy, mà là một tập hồ sơ có thứ tự. Đọc đúng thứ tự thì hiểu được. Mở bừa một tờ ra xem thì không.
Thứ tự đó bắt đầu từ bản vẽ kiến trúc, vì nó là bản đồ nền. Kết cấu và điện nước đều được vẽ chồng lên mặt bằng kiến trúc, nên đọc chúng trước là đọc trong bóng tối.
Đó là nguyên tắc gốc của cách đọc bản vẽ xây dựng. Phần còn lại của bài đi từ đó: bộ hồ sơ gồm những tờ nào, đọc theo thứ tự nào, ba loại bản vẽ khác nhau ở chỗ nào, và một bài tập trên bản vẽ thật có đáp án.
Bài không dạy cách vẽ và không đòi biết AutoCAD. Nhân viên mua hàng duyệt đơn đặt thép, kế toán công trường kiểm khối lượng trước khi chi tiền, chủ nhà muốn biết thợ làm đúng hay sai — cả ba đều đọc được bộ hồ sơ sau khi nắm phần này.
Ai cần đọc được bản vẽ dù không phải kỹ sư
Trong khóa đọc bản vẽ của Viện, chưa đến một nửa học viên là người học ngành xây dựng. Phần còn lại là:
- Người làm dự toán, kế toán, mua hàng ở công ty xây dựng. Mọi con số họ xử lý đều xuất phát từ bản vẽ: khối lượng thép để đặt hàng, khối lượng bê tông để thanh toán, diện tích hoàn thiện để so với hóa đơn. Không đọc được bản vẽ là phải tin người khác hoàn toàn.
- Nhân viên kinh doanh, môi giới bất động sản, thiết kế nội thất. Đọc được mặt bằng căn hộ, biết tường nào chịu lực không được phá, hiểu cao độ và thông thủy là thứ khách hàng hỏi mỗi ngày.
- Chủ đầu tư nhỏ, chủ nhà xây nhà. Người bỏ tiền cần kiểm tra thợ có làm đúng thiết kế không, ít nhất ở những chỗ không sửa được sau khi đổ bê tông.
- Người muốn chuyển sang ngành xây dựng, đặc biệt là hướng dự toán, QS, quản lý dự án: đọc bản vẽ là cánh cửa đầu tiên; bài Học dự toán xây dựng bắt đầu từ đâu? xếp nó trước mọi phần mềm.
Điểm chung: họ không cần vẽ, chỉ cần đọc. Và đọc là kỹ năng học được trong vài tuần nếu đi đúng thứ tự — khóa Đọc bản vẽ xây dựng của Viện gói thứ tự đó vào 6 buổi, dạy trên hồ sơ công trình thật.
Bộ hồ sơ bản vẽ xây dựng gồm những gì
Một công trình dân dụng thông thường có ba bộ bản vẽ chính, mỗi bộ do một bộ môn lập, đóng thành tập riêng và đánh số riêng.
| Bộ bản vẽ | Ký hiệu thường gặp | Nội dung | Ai dùng nhiều nhất |
|---|---|---|---|
| Kiến trúc | KT | Mặt bằng các tầng, mặt đứng, mặt cắt, chi tiết cấu tạo (cầu thang, vệ sinh, cửa), bảng thống kê cửa, vật liệu hoàn thiện | Chủ nhà, nội thất, kinh doanh, hoàn thiện |
| Kết cấu | KC | Mặt bằng móng, mặt bằng kết cấu từng tầng (cột, dầm, sàn), chi tiết cấu kiện và bố trí cốt thép, bảng thống kê thép | Thi công phần thô, dự toán, mua hàng, giám sát |
| Điện nước (cơ điện) | Đ, N, ME hoặc MEP | Sơ đồ nguyên lý, mặt bằng bố trí thiết bị, đi dây, đi ống, chi tiết lắp đặt | Thi công cơ điện, hoàn thiện, nội thất |
Mỗi tờ bản vẽ có khung tên ở góc dưới phải: tên công trình, tên bản vẽ, tỷ lệ, số hiệu bản vẽ, người vẽ, người kiểm, ngày. Tờ đầu mỗi bộ thường là mục lục bản vẽ và ghi chú chung — nơi ghi những quy ước áp dụng cho cả bộ (mác bê tông, loại thép, lớp bảo vệ, cao độ chuẩn). Người mới hay bỏ qua hai tờ này và vì thế hiểu sai nhiều tờ phía sau.
Ký hiệu và cách trình bày trên bản vẽ tuân theo hệ thống tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) về bản vẽ xây dựng, do Bộ Xây dựng quản lý; các bộ hồ sơ trong nước vì thế khá thống nhất với nhau. Ba khái niệm cần nắm trước khi mở bất kỳ tờ nào:
- Tỷ lệ. Bản vẽ 1:100 nghĩa là 1 cm trên giấy bằng 100 cm thực tế. Kích thước luôn đọc theo số ghi trên bản vẽ, không đo bằng thước trên giấy — bản in có thể đã bị co giãn.
- Trục và cao độ. Trục (A, B, C… và 1, 2, 3…) là hệ lưới để định vị mọi thứ; cao độ (±0.000 thường là mặt sàn tầng một hoàn thiện) để định vị theo chiều đứng. Mọi cấu kiện đều được gọi tên theo trục và cao độ.
- Ký hiệu cắt và chi tiết. Mũi tên kèm chữ và số (ví dụ "1/KC-05") báo rằng mặt cắt hoặc chi tiết số 1 được vẽ ở tờ KC-05. Đây là cách bản vẽ "liên kết" với nhau; đọc bản vẽ phần lớn là đi theo các mũi tên này.
Đọc bản vẽ xây dựng theo thứ tự nào
Người mới thường mở tờ có vẻ "quan trọng nhất" và đọc từng chi tiết. Người có kinh nghiệm đi từ tổng thể đến chi tiết theo năm bước — đó là cách đọc bản vẽ xây dựng mà bạn nên theo ngay từ đầu.
Bước 1 – Đọc ghi chú chung và mục lục. Biết bộ hồ sơ có bao nhiêu tờ, quy ước gì, vật liệu gì. Mất 10 phút và tiết kiệm hàng giờ sau đó.
Bước 2 – Đọc mặt bằng kiến trúc từng tầng. Hình dung được ngôi nhà: bao nhiêu tầng, mỗi tầng có phòng gì, tường ở đâu, cửa mở hướng nào, cầu thang đi lên ở đâu. Đọc mặt bằng tầng một trước, rồi so tầng trên với tầng dưới để thấy cái gì thay đổi.
Bước 3 – Đọc mặt đứng và mặt cắt. Mặt đứng cho biết hình dáng bên ngoài và cao độ các tầng; mặt cắt cho biết bên trong theo chiều đứng: chiều cao thông thủy, độ dày sàn, cốt nền. Kết hợp với mặt bằng, lúc này bạn đã "dựng" được ngôi nhà trong đầu.
Bước 4 – Đọc kết cấu theo trình tự thi công. Móng trước, rồi cột, dầm, sàn từng tầng. Ở mỗi mặt bằng kết cấu, xác định cấu kiện nào ở đâu (theo trục), kích thước bao nhiêu, rồi lần theo ký hiệu sang tờ chi tiết để xem cốt thép. So mặt bằng kết cấu với mặt bằng kiến trúc cùng tầng: cột kết cấu phải nằm trong tường kiến trúc, dầm không được cắt ngang cửa.
Bước 5 – Đọc điện nước trên nền mặt bằng kiến trúc. Sơ đồ nguyên lý trước để hiểu hệ thống, rồi mặt bằng bố trí để biết thiết bị ở đâu, ống và dây đi đường nào, có xuyên dầm, xuyên sàn ở đâu — chỗ xuyên là nơi hay va chạm với kết cấu.
Thứ tự này đúng cho mọi công trình, từ nhà phố đến chung cư. Khác biệt chỉ ở số tờ.
Kiến trúc, kết cấu, điện nước: điểm khác khi đọc
Cùng là bản vẽ nhưng ba bộ này được đọc với ba câu hỏi khác nhau.
Đọc bản vẽ kiến trúc: "nó trông thế nào và dùng ra sao?" Chú ý tường (nét đậm; hai nét song song có gạch chéo hoặc tô đen là tường xây, tường bê tông), cửa (cung tròn chỉ hướng mở), cầu thang (mũi tên chỉ hướng lên). Sau đó là ký hiệu vật liệu hoàn thiện và bảng thống kê cửa. Kích thước kiến trúc thường là kích thước hoàn thiện; kích thước thông thủy là khoảng trống giữa hai mặt hoàn thiện.
Đọc bản vẽ kết cấu: "nó đứng được nhờ gì?" Chú ý ký hiệu cấu kiện (C1, D2, S3 — cột, dầm, sàn kèm số hiệu) và kích thước tiết diện (ví dụ 220×400 là rộng 220 mm, cao 400 mm). Rồi đến cốt thép: số thanh, đường kính, khoảng cách đặt thép. Kích thước kết cấu là kích thước bê tông thô, chưa trát — nên luôn nhỏ hơn kích thước kiến trúc cùng vị trí một chút.
Bộ kết cấu có hệ quy ước riêng, nhiều tới mức phải tách thành một bài khác. Cách đọc từ tờ ghi chú chung tới bảng thống kê thép, cùng ý nghĩa của những cách ghi như 4Ø16 hay Ø8a150, nằm ở bài Cách đọc bản vẽ kết cấu bê tông cốt thép.
Người làm dự toán sống với bộ này. Bài Bóc tách khối lượng là gì? nói về cách lấy số từ nó, và khóa Lập dự toán công trình là bước tiếp theo.
Đọc bản vẽ điện nước: "nó đi đường nào và kết nối với gì?" Chú ý sơ đồ nguyên lý (đọc như sơ đồ, không theo tỷ lệ), ký hiệu thiết bị (ổ cắm, công tắc, đèn, vòi, thoát sàn), và đường đi của ống, dây trên mặt bằng. Điều quan trọng nhất với người không chuyên: biết chỗ nào ống, dây chôn trong tường, sàn — để không khoan vào và không cho thợ đục bừa.
Một mẹo của giảng viên Viện: khi đọc bất kỳ tờ nào, luôn để mặt bằng kiến trúc cùng tầng bên cạnh. Kiến trúc là "bản đồ nền"; kết cấu và điện nước đều được vẽ trên nền đó.
Bài tập đọc một bản vẽ thật
Dưới đây là thông tin lấy từ mặt bằng kết cấu tầng hai của một nhà phố thật (đã đơn giản hóa). Hãy trả lời năm câu hỏi trước khi xem đáp án.
Dữ liệu: Lưới trục 1–2–3 cách nhau 4,0 m; trục A–B cách nhau 5,0 m. Cột C1 tiết diện 220×220 tại tất cả giao điểm trục. Dầm D1 220×350 theo trục A và B; dầm D2 220×300 theo trục 1, 2, 3. Sàn S1 dày 100. Ghi chú: "Cao độ mặt sàn tầng 2: +3.600. Bê tông B20. Thép Ø ≥ 10 dùng CB300-V." Trên tờ chi tiết, dầm D1 có thép dọc 3Ø16 lớp dưới, 2Ø16 lớp trên, đai Ø6a150 đoạn giữa, Ø6a100 đoạn đầu dầm.
- Ngôi nhà có bao nhiêu cột ở tầng này?
- Dầm nào cao hơn, D1 hay D2, và chênh bao nhiêu?
- Mặt dưới dầm D1 ở cao độ nào nếu mặt trên dầm trùng mặt sàn?
- "Ø6a100 đoạn đầu dầm" nghĩa là gì, và vì sao đầu dầm dày đai hơn giữa dầm?
- Thép Ø16 của dầm D1 dùng loại thép gì?
Đáp án: (1) Ba trục × hai trục = 6 cột. (2) D1 cao 350, D2 cao 300, chênh 50 mm. (3) +3.600 − 0,350 = +3.250. (4) Thép đai Ø6 đặt cách nhau 100 mm ở đoạn gần gối; đầu dầm chịu lực cắt lớn hơn nên cần đai dày hơn. (5) Ø16 ≥ Ø10 nên dùng CB300-V theo ghi chú chung — đây là câu nhiều người sai vì không đọc ghi chú.
Nếu bạn trả lời đúng 4–5 câu, bạn đã nắm được cách đọc bản vẽ xây dựng ở mức cơ bản. Nếu sai ở câu 3 hoặc 5, bạn đang đọc từng tờ rời nhau thay vì đọc cả bộ — đó chính là thứ khóa học được thiết kế để sửa.
Khóa Đọc bản vẽ xây dựng 6 buổi của Viện dành cho người ngoài ngành. Sáu buổi đi qua: làm quen bản vẽ; ký hiệu và bản vẽ kết cấu; cột – dầm – sàn và sơ đồ điện nước; kiến trúc phần thô; kiến trúc hoàn thiện; tổng ôn và kiểm tra trên hồ sơ thật. Người muốn tiếp tục sang dự toán học tiếp Lập dự toán công trình; người muốn tự vẽ học AutoCAD.
Câu hỏi thường gặp
Học đọc bản vẽ mất bao lâu?
Người ngoài ngành cần khoảng 6 buổi có hướng dẫn cộng 2–3 tuần tự đọc một bộ hồ sơ thật để đọc được bản vẽ nhà dân dụng. Đọc bản vẽ công trình lớn, hạ tầng, công nghiệp cần thêm thời gian làm quen với ký hiệu chuyên ngành.
Có cần học AutoCAD để đọc bản vẽ không?
Không. Đọc và vẽ là hai kỹ năng khác nhau. Biết mở tệp CAD để phóng to, đo kích thước là tiện, nhưng học được trong một buổi; còn đọc trên bản in hoặc PDF là đủ cho phần lớn công việc.
Bản vẽ xây dựng cho người mới nên bắt đầu từ bộ nào?
Kiến trúc, vì dễ hình dung nhất và là nền để đọc hai bộ còn lại. Sau đó là kết cấu nếu công việc liên quan đến khối lượng, tiền và phần thô; điện nước nếu liên quan đến hoàn thiện, nội thất.
Bản vẽ thiết kế và bản vẽ hoàn công khác nhau thế nào?
Bản vẽ thiết kế là cái sẽ xây; bản vẽ hoàn công là cái đã xây, do nhà thầu lập sau thi công, ghi lại mọi thay đổi so với thiết kế. Thanh toán, quyết toán và sửa chữa sau này dùng bản vẽ hoàn công.
Tự học đọc bản vẽ bằng tài liệu trên mạng được không?
Được với phần ký hiệu và khái niệm. Phần khó — đọc cả bộ và phát hiện chỗ các bộ môn không khớp nhau — cần có bộ hồ sơ thật và người chỉ ra lỗi đọc của bạn, vì bạn không tự biết mình đã hiểu sai ở đâu.